U23 Việt Nam – U23 Philippines: 27 cú sút, 4 lần trúng khung gỗ và một lỗ hổng nằm ngoài sân cỏ

27 cú sút, 6 lần trúng đích, 4 lần bóng đập khung gỗ và đúng 1 bàn thắng. Đó là toàn bộ những gì U23 Việt Nam tạo ra trong trận ra quân gặp U23 Kuwait tại Asiad 20 trên đất Aichi-Nagoya. Tôi xem lại băng ghi hình trận đấu đó ba lần, và đến lần thứ ba thì một chi tiết khác hẳn với cảm giác ban đầu hiện ra rõ rệt: thầy trò HLV Đinh Hồng Vinh không hề gặp khó trong việc đưa bóng vào vùng một phần ba cuối sân. Họ chỉ gặp khó ở động tác cuối cùng. Tỷ lệ chuyển đổi 3,7% mỗi cú sút và tỷ lệ trúng đích 22% là hai con số kể hai câu chuyện khác nhau, nhưng bốn lần khung gỗ mới là thứ khiến tôi phải dừng lại. Đó là dấu hiệu của phương sai cực lớn, không phải của một hệ thống tấn công hỏng. Khi bản hợp đồng 222 triệu được ký, tôi biết mình đã chọn đúng nghề. Còn khi nhìn 27 cú sút chỉ đổi lấy một bàn thắng, tôi biết mình đang nhìn vào một vấn đề không nằm trên sân tập.

Trận đấu với U23 Philippines diễn ra lúc 13 giờ 30 hôm nay là một trận buộc phải thắng. Sau khi để U23 Kuwait cầm hòa 1-1, U23 Việt Nam không còn quyền tự quyết thoải mái ở bảng đấu này. Ban huấn luyện gọi đó là nhiệm vụ phải thắng, và cách truyền thông trong nước đặt vấn đề cũng phản ánh đúng áp lực đó. Về mặt lý thuyết, đây là nhiệm vụ nằm trong tầm tay: U23 Philippines bị đánh giá thấp hơn về nền tảng thể lực, về chất lượng đào tạo trẻ và về kinh nghiệm thi đấu quốc tế. Nền bóng đá Philippines vốn bị chi phối bởi bóng rổ, nguồn lực dồn cho bóng đá khiêm tốn hơn nhiều so với hệ sinh thái VFF và V-League.

Nhưng đây là chỗ tôi muốn tách hai tầng lập luận ra. Việc U23 Việt Nam mạnh hơn U23 Philippines là một luận điểm về đẳng cấp khu vực. Nó không phải một luận điểm về kết quả trận đấu. Khoảng cách giữa mạnh hơn và thắng được được quyết định bởi đúng cái biến số mà U23 Việt Nam đang yếu nhất: khả năng kết thúc. Bóng đá hiện đại không được thắng trên sân, mà được mua trước trên bàn đàm phán. Và trên bàn đàm phán nội bộ ấy, U23 Việt Nam đang thiếu một thứ rất cụ thể.

Về bối cảnh chiến thuật, HLV Đinh Hồng Vinh được cho là sẽ tăng cường các bài tập dứt điểm trong những buổi tập gần nhất. Đó là phản ứng hợp lý và đúng hướng. Nhưng nếu vấn đề chỉ nằm ở khâu dứt điểm, tại sao 27 cú sút phần lớn lại được tạo ra từ những góc hẹp và những pha bóng không thật sự có giá trị cao? Đó là câu hỏi mà phân tích theo số lượng cú sút không trả lời được.

Phân tích nhân sự mới là phần sắc bén nhất trong toàn bộ câu chuyện. Trong danh sách U23 Việt Nam, chỉ có đúng một tiền đạo trung tâm thuần: Nguyễn Ngọc Mỹ. Ba cái tên còn lại trên hàng công, gồm Thanh Nhàn, Quốc Việt và Nguyễn Lê Phát, đều là những mẫu cầu thủ lùi sâu hoặc chơi như tiền đạo thứ hai trong màu áo câu lạc bộ. Họ không mang trách nhiệm ghi bàn ở cấp câu lạc bộ, và họ không quen với vai trò trung phong.

Đây là điểm mà phân tích chiến thuật đơn thuần bỏ sót. Một hàng công gồm ba cầu thủ chưa từng được giao nhiệm vụ ghi bàn ở cấp câu lạc bộ sẽ tạo ra rất nhiều cơ hội, vì họ giỏi di chuyển, giỏi phối hợp nhóm nhỏ, giỏi tạo khoảng trống. Nhưng họ sẽ không kết thúc tốt, vì bản năng săn bàn là thứ được rèn qua hàng nghìn phút thi đấu thật, không phải qua các buổi tập bắn phá khung thành. Người ta nhìn thấy một cầu thủ chạy nhanh, tôi nhìn thấy một kỷ nguyên chiến thuật. Và ở đây, thứ tôi nhìn thấy là một kỷ nguyên mà tiền đạo trung tâm nội bị đẩy ra rìa.

Câu hỏi là tại sao. Câu trả lời không nằm ở Aichi-Nagoya. Nó nằm ở V-League. Trong nhiều năm, các câu lạc bộ V-League và phần lớn Đông Nam Á vận hành theo một logic tuyển dụng rất rõ: mua tiền đạo ngoại đã thành danh, giao cho họ trọng trách ghi bàn, vì họ mang về bàn thắng với rủi ro thấp hơn và chi phí phát triển thấp hơn so với một cầu thủ nội trẻ. Đó là một sự thay thế kinh điển giữa mua và đào tạo. Xét trên bảng cân đối tài chính của từng câu lạc bộ, nước đi đó hoàn toàn hợp lý.

Hệ quả thì nằm ở chỗ khác. Khi suất đá chính trên hàng công bị các chân sút ngoại chiếm gần hết, hệ thống đào tạo trẻ quốc gia sẽ sản sinh ra hai loại cầu thủ: những người kiến tạo và những tiền đạo thứ hai. Nó không sản sinh ra những người kết thúc. Đó chính xác là nhóm cầu thủ đang khoác áo U23 Việt Nam. Chi phí của mô hình này không nằm trên sổ sách của bất kỳ câu lạc bộ nào. Nó được đẩy ra ngoài, dồn lên hệ thống đội tuyển trẻ quốc gia dưới dạng một thâm hụt ghi bàn mang tính cấu trúc.

Vấn đề dứt điểm của U23 Việt Nam là một triệu chứng ở hạ nguồn của một vấn đề phân bổ lao động, không phải một tai nạn ở sân tập. Không có buổi tập dứt điểm nào trong vòng một tuần có thể sửa được một thâm hụt được tích lũy qua nhiều mùa giải. Nếu HLV Đinh Hồng Vinh cải thiện được tỷ lệ chuyển đổi trong trận gặp U23 Philippines, đó sẽ là thành tựu của quản lý tâm lý và tổ chức, chứ không phải của kỹ thuật cá nhân.

Về mặt chiến thuật thuần túy, kế hoạch được kỳ vọng cho trận này, gồm tăng cường rê bóng tốc độ và phối hợp nhóm nhỏ để khai thác điểm yếu di chuyển chậm trong không gian hẹp của U23 Philippines, là hợp lý về hướng. Nhưng nó đang giải một bài toán khác với bài toán đang tồn tại. Phá vỡ một khối phòng ngự bằng phối hợp nhóm nhỏ sẽ tạo ra nhiều cơ hội hơn. Nó không tự động cải thiện khả năng chuyển hóa cơ hội thành bàn thắng.

Điều đáng nói là đây không phải câu chuyện riêng của Việt Nam. Thiếu tiền đạo trung tâm là hiện tượng mang tính khu vực ở Đông Nam Á. Các giải vô địch quốc gia trong khu vực đều có chung một cấu trúc khuyến khích nhập khẩu chân sút ngoại, và đều có chung một kết quả: các đội tuyển trẻ quốc gia bước vào đấu trường châu lục với hàng công giàu năng lượng nhưng thiếu bản năng kết liễu. Bài bình luận gốc xử lý vấn đề này như một nỗi bức xúc riêng của bóng đá Việt Nam. Thực tế, đây là một đặc điểm cấu trúc của cả khu vực.

Điểm mâu thuẫn mà tôi cho là đáng chú ý nhất nằm ở chỗ này: bài bình luận gốc khẳng định cầu thủ trẻ Việt Nam được đào tạo bài bản hơn Philippines, đồng thời cũng chính bài đó đưa ra bằng chứng 27 cú sút chỉ đổi lấy một bàn. Hai mệnh đề ấy không thể cùng đứng vững nếu chất lượng đào tạo được hiểu là bao gồm cả khâu kết thúc. Cách giải thích hợp lý là chất lượng đào tạo kỹ thuật và chất lượng phút thi đấu cạnh tranh là hai thứ khác nhau, và chúng ta thường gộp chúng vào một khái niệm. Cầu thủ trẻ Việt Nam có thể được huấn luyện kỹ thuật tốt hơn, nhưng họ thi đấu ít phút quan trọng hơn.

Điểm mù thứ hai là kịch bản đối thủ. Nếu U23 Philippines chọn dựng xe buýt, khối phòng ngự lùi sâu sẽ bảo toàn số lượng cơ hội của U23 Việt Nam nhưng làm trầm trọng thêm vấn đề kết thúc: ít pha dứt điểm sạch hơn, yêu cầu kỹ thuật ở nhịp chạm đầu tiên cao hơn, và áp lực tâm lý nặng hơn. Những cú sút trúng khung gỗ trước Kuwait phần nào cho thấy các cơ hội được tạo ra ở những góc khó thay vì từ các vùng trung tâm có giá trị cao.

Điểm mù thứ ba nguy hiểm hơn: phụ thuộc một điểm. Ngọc Mỹ là trung phong thật duy nhất trong đội hình. Nếu cậu ấy bị khóa chặt hoặc gặp vấn đề thể lực, U23 Việt Nam không có phương án dự phòng nào cho vị trí trung phong. Thị trường không bao giờ nói dối, chỉ có những bản hợp đồng chưa đọc kỹ. Ở đây, bản hợp đồng chưa đọc kỹ chính là cấu trúc đội hình.

Đây là lý do tôi xếp trận này vào nhóm rủi ro trung bình đến cao, dù trên giấy U23 Việt Nam được đánh giá cao hơn. Cấu hình rủi ro là trình diễn thì dễ xảy ra, kết quả thì bất định. Một bàn thắng sớm, dù xấu xí, có thể có giá trị hơn cả một hiệp áp đảo, bởi đối thủ càng sớm phải mở ra, bài toán kết thúc càng trở nên đơn giản hơn.

Nhưng dù tối nay kết quả thế nào, một điều vẫn đúng: thâm hụt tiền đạo trung tâm của bóng đá Việt Nam sẽ còn nguyên sau giải đấu này. Nó không phụ thuộc vào việc Ngọc Mỹ có ghi bàn hay không. Nó phụ thuộc vào việc một cầu thủ hai mươi tuổi người Việt Nam có được trao suất đá chính ở vị trí trung phong tại V-League hay không.