Vì sao bóng chuyền nữ Việt Nam sa sút: cánh bị khóa, giữa phải gánh

Có một hình ảnh tôi chỉ dám chép vào sổ sau khi tua lại băng hình lần thứ ba: bóng dâng lên cánh trái, và trước khi tay đập chạm bóng, hai bàn tay của khối chắn đã khép đúng chỗ. Không có gì ngẫu nhiên trong pha bóng ấy.

Tôi theo dõi đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam suốt mùa giải vừa rồi từ Surabaya, dán mắt vào màn hình với cuốn sổ dày bên cạnh. Sau trận tôi mới dám viết. Điều đọng lại không nằm ở một thất bại cụ thể, mà ở một mẫu hình lặp đi lặp lại: bóng vào vị trí 2 và vị trí 4 thì bị chắn, còn điểm số lại đến từ vị trí 3, nơi phụ công Bích Thủy bất ngờ trở thành một trong những người ghi điểm nhiều nhất đội.

Con gái hiểu gì về chiến thuật? Hiểu đủ để khiến họ phải hỏi lại. Bởi khi phụ công, người vốn chỉ được kỳ vọng chắn bóng và tạo áp lực để mở đường cho hai cánh, lại trở thành nguồn điểm chính, thì hệ thống tấn công đã tự đảo chiều. Trong bóng chuyền hiện đại, vị trí 3 là mồi nhử. Nó không phải cửa thoát hiểm.

Mùa giải vừa qua, đội tuyển nữ Việt Nam bước vào với tư cách một tập thể vừa trải qua chu kỳ thành công hiếm có: vô địch AVC Cup, vô địch SEA V.Cup, và lần đầu góp mặt ở sân chơi thế giới. Kỳ vọng vì thế được đẩy lên rất cao, trong đó có mục tiêu lọt vào bốn đội mạnh nhất tại ASIAD.

Kết quả thực tế đi theo hướng ngược lại. Tại AVC Cup, đội mất chuỗi ba năm vô địch và không vào được trận chung kết, chỉ xếp thứ ba. Ở SEA V.Cup, đội vượt qua giai đoạn một nhưng thua trắng 0-3 ở giai đoạn hai. Giải vô địch châu Á chỉ thu về một trận thắng. Ở ASIAD, đội kết thúc ở vị trí thứ bảy.

Điều đáng nói nằm ở danh sách đối thủ thua. Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, thua là chuyện nằm trong dự tính. Nhưng Indonesia hai lần, Philippines, Kazakhstan, đó là nhóm mà vài mùa trước Việt Nam vẫn xử lý được. Mẫu hình thất bại vì thế có hai cực: thua đối thủ trên cơ như thường lệ, và thua cả những đội từng nằm dưới.

Cần nói rõ một điều về dữ liệu. Gần như toàn bộ những gì công chúng có được là dữ liệu kết quả. Không có tỷ lệ chắn thành công, không có tỷ lệ đỡ bước một hoàn hảo, không có hiệu suất tấn công theo từng vị trí. Chỉ có một dữ liệu cá nhân duy nhất được nhắc tới: 36 điểm của Trần Thị Thanh Thúy với hiệu suất được mô tả là thấp. Mọi phán đoán chiến thuật dưới đây vì vậy phải đọc như suy luận từ quan sát, không phải từ bảng thống kê.

Cấu trúc đội hình mùa này là điểm khởi đầu của mọi thứ. Việt Nam mất cùng lúc bốn trụ cột: phụ công Nguyễn Thị Trinh vắng mặt vì lý do gia đình, đối chuyền Hoàng Thị Kiều Trinh chấn thương, chủ công Vị Thị Như Quỳnh rời đội vì lý do cá nhân, và chủ công Nguyễn Thị Uyên chấn thương nặng. Bốn người, ở bốn vị trí khác nhau, trong cùng một mùa.

Hệ quả chiến thuật hiện ra ở chỗ ít ai nhìn tới. Vị trí đối chuyền bị lấp bằng phương án ghép. Đoàn Thị Xuân, Thanh Thúy, rồi Nguyễn Thị Uyên lần lượt được đẩy sang đánh đối chuyền, một vai trò có góc chạy đà khác, nhịp tiếp bóng khác, và quan trọng nhất là cặp chắn đối diện khác. Chủ công đánh ở vị trí 2 thường mất cả hiệu suất tấn công lẫn khả năng tham gia chắn cánh phải.

Khi hai cánh bị khóa, người ta chỉ còn một con đường: đẩy bóng lên giữa. Và một khi đường giữa trở thành phương án chính thay vì mồi nhử, đội bóng đã tự khai báo mình với đối phương.

Đây là dấu hiệu rõ nhất của một hệ thống đã đứt gãy ở khâu then chốt: kết nối giữa chuyền hai và hai cánh. Bóng vẫn lên được tới vị trí 3, nghĩa là bước một chưa sụp hoàn toàn. Nhưng bóng không thể tăng tốc ra biên, nghĩa là nhịp độ bị chậm, và một nhịp chậm trước một khối chắn đã đọc được bài thì gần như là án tử.

Nhận định đội bị đọc bài dễ bị hiểu thành vấn đề sức mạnh. Vấn đề nằm ở khả năng dự đoán, không nằm ở sức mạnh. Trong bóng chuyền, tính dự đoán được sinh ra từ hai nguồn: chất lượng bước một không đủ để chạy biến hóa, và phân phối bóng của chuyền hai bị đối phương bắt bài. Cả hai đều khớp với những gì quan sát được.

Ở đây cần nhắc tới vai trò của chuyền hai. Kim Thoa, Khánh Đang, Bích Thủy là nhóm cựu binh gắn bó lâu năm, kinh nghiệm dày, nhưng mùa này gần như không ai đạt đỉnh phong độ cùng lúc. Với một chuyền hai, phong độ không đồng đều nghĩa là nhịp độ không ổn định, và nhịp độ không ổn định trước những hàng chắn cao là bài toán không có lời giải nhanh.

Phía bên kia lưới, câu chuyện còn lại là bài toán thể lực. Trần Thị Thanh Thúy chơi cho Gunma Green Wings ở Nhật Bản, trở về khoác áo VTV Bình Điền Long An, rồi bước vào bốn giải đấu cấp đội tuyển quốc gia từ tháng Giêng. Bốn giải. Một người. Ở vị trí chủ công, nơi mỗi pha bóng là một lần bật nhảy.

Ba mươi sáu điểm với hiệu suất thấp không phải bản án về năng lực. Đó là bản kê khai khối lượng công việc.

Phản ứng dễ thấy nhất sau một mùa như thế này là đổ lỗi. Đổ cho huấn luyện viên Nguyễn Tuấn Kiệt vì không điều chỉnh kịp ở những thời điểm quan trọng. Đổ cho đội trưởng vì không gánh nổi hàng công. Đổ cho một thế hệ vàng đã hết thời.

Cách đọc đó tiện, nhưng nó bỏ qua một điều khó chịu hơn: đội tuyển này không hề yếu đi về năng lực nền. Nó bị rút ruột. Có một khác biệt lớn giữa một đội sa sút và một đội bị mất người. Cái thứ nhất cần thay máu. Cái thứ hai cần thời gian.

Một đội bóng thiếu bốn trụ cột không thua vì chiến thuật sai. Họ thua vì chiến thuật đúng nhưng không còn đủ người để thực thi.

Chỗ đáng lo thật sự nằm ở tầng sâu hơn: khoảng trống chuyển giao. Khi một thế hệ vàng đạt đến đỉnh cao, hệ thống phía sau nó phải được nuôi song song. Việc ban huấn luyện phải dùng đến phương án đẩy người trái vị trí cho thấy họ không tin vào băng ghế dự bị, và niềm tin đó thường phản ánh đúng thực trạng đào tạo trẻ.

Về phía đối thủ, Indonesia và Philippines đã tiến bộ rõ rệt. Một phần sự sa sút của Việt Nam vì thế là tương đối, không phải tuyệt đối. Khoảng cách ở Đông Nam Á đang thu hẹp, và vị trí số hai sau Thái Lan không còn là thứ đương nhiên.

Tôi từng phát âm sai tên một huyền thoại. Từ đó, mỗi âm tiết là một lần tạ lỗi. Với bóng chuyền nữ Việt Nam cũng vậy: sẽ là bất công nếu quy một mùa hụt hơi thành một bản án về tài năng, khi bằng chứng nằm đó, gồm chấn thương, vắng mặt, và một lịch thi đấu không cho ai thở.

Khi bóng chuyền nữ Indonesia ngừng thở, tôi biết mình không chỉ viết thể thao. Lần này cũng thế, chỉ khác là nỗi lo nằm ở phía bên kia biên giới.

Mùa tới, đội tuyển nữ Việt Nam sẽ bước vào với một danh sách có thể đầy đủ hơn, một đội trưởng có thể được chia tải, và một hàng chắn đối phương vẫn đứng đó chờ. Điều đáng theo dõi không phải là họ thắng được ai, mà là nhịp độ tấn công có quay lại được hay không.