Indonesia thử nghiệm mô hình truyền thông làm chủ giải bóng chuyền sinh viên

Tiếng còi khai cuộc ở một nhà thi đấu đại học không bao giờ giống ở Mỹ Đình. Nó ngắn, khô, và thường bị nuốt chửng bởi tiếng ồn của mấy trăm sinh viên ngồi chật kín khán đài. Nhưng với tôi, sau 44 năm theo dõi bóng chuyền, đó lại là âm thanh đáng nghe nhất của mỗi mùa giải. Hôm 25 tháng 9, tại Jakarta, ban tổ chức Liga Voli Mahasiswa 2026 đã bốc thăm chia bảng cho 36 đội đến từ 24 trường đại học Indonesia. Sáu mươi trận, mười lăm ngày, ba thành phố. Một giải bóng chuyền sinh viên toàn quốc đầu tiên do một nền tảng truyền thông thể thao đứng ra tổ chức, chứ không phải liên đoàn.

Tôi đọc tin này khi đang uống cà phê sáng ở một quán quen trên đường Lạch Tray, Hải Phòng. Ngoài kia, đội bóng chuyền nữ thành phố vừa kết thúc buổi tập. Tôi nhìn họ, rồi nhìn màn hình điện thoại. Một câu hỏi hiện lên: điều gì sẽ xảy ra nếu ai đó ở Việt Nam làm điều tương tự?

Bối cảnh

MOJI là nền tảng truyền thông thể thao số thuộc tập đoàn Emtek, một trong những tập đoàn truyền thông lớn nhất Indonesia. Họ sở hữu và vận hành Vidio, nền tảng streaming OTT hàng đầu nước này. Việc MOJI đứng ra tổ chức Liga Voli Mahasiswa 2026 có nghĩa là họ không chỉ phát sóng giải đấu — họ tạo ra nó. Ban tổ chức gọi đây là sân chơi mới của sinh viên với khẩu hiệu "Campus as a new stage" — khuôn viên trường đại học là sân khấu mới của bóng chuyền.

Banardi Rachmad, Phó Giám đốc Lập trình của MOJI, nói rằng mục tiêu là đưa những tài năng bóng chuyền trẻ lên sân khấu quốc gia. Ông không nói về doanh thu, không nói về nhà tài trợ. Ông nói về đường ống đào tạo.

Cấu trúc giải đấu rất gọn. Mỗi thành phố có 6 đội nam và 6 đội nữ, chia làm hai bảng ba đội, thi đấu vòng tròn. Tổng cộng 20 trận mỗi thành phố, tức 4 trận mỗi ngày trong 5 ngày. Mỗi đội chơi rất ít trận, phù hợp với một giải đấu phát triển nhằm mở rộng cơ sở tham gia hơn là tối ưu hóa cường độ thi đấu. Ba thành phố đăng cai là Yogyakarta, Surabaya và Jakarta. Yogyakarta, với truyền thống thể thao học đường mạnh nhất Indonesia, được chọn mở màn.

Giải thưởng là điểm đáng chú ý nhất. Đội vô địch mỗi giới nhận 10 triệu Rupiah, tương đương khoảng 620 đô la Mỹ. Tổng số tiền "uang pembinaan" — tiền phát triển — cho cả bốn vị trí dẫn đầu mỗi giới là 25 triệu Rupiah, tức khoảng 1.550 đô la. Con số này không đủ mua một chiếc xe máy. Nó nói với tôi rằng ban tổ chức không bán giải thưởng, họ đang mua tương lai.

Lõi phân tích

Điều đáng phân tích ở đây không nằm ở bóng chuyền. Đó là mô hình.

Trong ngành thể thao Đông Nam Á, mô hình "đơn vị truyền thông làm chủ giải đấu" đã xuất hiện từ lâu nhưng chưa bao giờ phổ biến ở cấp độ sinh viên. Thông thường, một liên đoàn như PBVSI sẽ tổ chức giải, rồi tìm đài truyền hình đến phát sóng. MOJI làm ngược lại: họ tạo ra sản phẩm, rồi dùng hạ tầng truyền thông của mình để phân phối nó. Vidio không chỉ là nơi phát sóng, nó là kênh phân phối, là công cụ tiếp thị, và là thước đo thành công.

Tôi đã chứng kiến điều tương tự ở World Cup Nga 2026. Một đêm uống bia với đồng nghiệp Brazil, tôi hỏi họ về mô hình bóng đá của họ. Họ nói: ở Brazil, truyền hình không chiếu bóng đá — truyền hình tạo ra bóng đá. Điều đó nghe có vẻ cường điệu, nhưng thực tế thì Globo đã thay đổi lịch thi đấu, thay đổi giờ bóng lăn, thay đổi cả cách các câu lạc bộ tổ chức trận đấu để phù hợp với khung giờ vàng. Truyền thông không phục vụ thể thao. Truyền thông định hình thể thao. Tôi đến Moscow để ghi âm họp báo, ra về với danh sách bạn bè mới. Và một trong những người bạn đó đã dạy tôi bài học này.

Với bóng chuyền sinh viên, điều này có nghĩa gì? Nó có nghĩa là trận đấu sinh viên lần đầu tiên có thể được đo lường bằng lượng người xem, bằng doanh thu quảng cáo, bằng số lượng bài đăng trên mạng xã hội. Một trận đấu giữa hai trường đại học ở Yogyakarta, trước đây chỉ có bạn bè và gia đình sinh viên đến xem, giờ đây có thể được phát trực tiếp trên nền tảng OTT với hàng chục nghìn người xem. Đó là sự thay đổi rất lớn về mặt nhận thức.

Tuy nhiên, có một vấn đề cấu trúc mà tôi không thể bỏ qua. Giải đấu có 24 trường đại học tham gia, nhưng không có bất kỳ thông tin nào về hạt giống, về thứ hạng, về cơ sở đủ điều kiện. Ban tổ chức không công bố đội nào mạnh, đội nào yếu. Điều này có nghĩa là bốc thăm hoàn toàn ngẫu nhiên hoặc theo khu vực. Và điều đó đồng nghĩa với việc cân bằng cạnh tranh là một ẩn số.

Hãy tưởng tượng một bảng đấu có ba đội: một đội đến từ Đại học Thể thao Quốc gia Indonesia, nơi sinh viên tập luyện hai buổi mỗi ngày; một đội đến từ một trường kỹ thuật ở tỉnh xa, nơi sân tập là sân bê tông ngoài trời; và một đội đến từ một trường kinh tế ở Jakarta, nơi bóng chuyền chỉ là phong trào. Kết quả của bảng đấu đó gần như được định trước. Với 60 trận trong 15 ngày và không có hệ thống hạt giống, giải đấu có nguy cơ tạo ra những tỷ số cách biệt không cần thiết, làm mất đi tính cạnh tranh mà một sản phẩm truyền thông cần.

Tôi đã từng thấy điều này ở các giải trẻ Việt Nam. Năm 2026, khi tôi chủ trì phát sóng Cúp Thế giới Bóng bàn và Cúp Sudirman Cầu lông, tôi học được một điều: thể thức thi đấu tốt không chỉ đảm bảo công bằng, nó còn tạo ra kịch tính. Và kịch tính chính là thứ mà truyền hình cần. Một giải đấu có 60 trận nhưng không có cơ chế phân loại sức mạnh sẽ khó tạo ra kịch tính ở giai đoạn đầu. Người xem có thể bỏ qua vòng bảng.

Nhưng tôi phải thừa nhận rằng MOJI có một tài sản mà các liên đoàn không có: khả năng kể chuyện. Một liên đoàn tổ chức giải để tìm nhà vô địch. Một đơn vị truyền thông tổ chức giải để tìm nhân vật. Và trong bóng chuyền, nhân vật luôn đáng giá hơn chiến thắng. Nhìn lại SEA Games 2026, khi ba cựu tuyển thủ ngồi nhà kể lại trận chung kết, ai cũng thấy mình ở đó. Hơn 5.000 người xem livestream của họ. Không ai trong số họ thi đấu. Họ chỉ kể chuyện. Và khán giả yêu điều đó. Tôi không còn cô đơn khi làm nghề này.

MOJI hiểu rằng họ không cần chờ đợi một đội bóng hay để tạo ra một câu chuyện. Họ có thể tạo ra câu chuyện từ chính quá trình tổ chức. Một sinh viên năm nhất lần đầu đứng trên sân đấu sinh viên. Một huấn luyện viên trẻ dẫn dắt đội trường mình. Một libero lần đầu được phát sóng trực tiếp. Những câu chuyện này không cần chờ đợi kết quả. Chúng tồn tại ngay từ khi trận đấu bắt đầu.

Nhìn vào bối cảnh rộng hơn, Indonesia đang ở đâu trên bản đồ bóng chuyền châu Á? Đội tuyển nữ của họ tại Asian Games 2026 đứng thứ 6, thắng Việt Nam 3-0, thua Nhật Bản và Đài Loan. Đó là vị trí của một đội tốt ở Đông Nam Á nhưng dưới tầm châu lục. Với vị trí đó, việc xây dựng một đường ống tài năng từ trường đại học là một phản ứng hợp lý. Nhưng đường ống đó cần bao nhiêu năm để cho ra đời một tuyển thủ quốc gia? Năm năm? Mười năm? Thậm chí lâu hơn? Trong khi đó, mỗi mùa giải không được tổ chức lại là một mắt xích bị mất.

Có một chi tiết nhỏ nhưng đáng theo dõi: lịch thi đấu ở Jakarta bắt đầu lúc 11 giờ, trong khi ở Yogyakarta và Surabaya bắt đầu lúc 13 giờ. Sự khác biệt này, thoạt nhìn có vẻ vô nghĩa, thực chất phản ánh một ràng buộc về cơ sở vật chất. Nhà thi đấu GOR Pertamina Simprug ở Jakarta có thể bị chia sẻ với các hoạt động khác, hoặc thiếu nhân sự vận hành cho khung giờ muộn hơn. Đây là dấu hiệu của một giải đấu cấp cơ sở, nơi lịch thi đấu được quyết định bởi sự sẵn có của nhà thi đấu chứ không phải bởi khung giờ vàng truyền hình.

Đó là lý do tại sao tôi quan tâm đến tính bền vững của giải đấu hơn là kết quả của nó. Liệu Liga Voli Mahasiswa 2027 có được tổ chức không? Liệu các trường đại học có tham gia lại không? Liệu Vidio có tiếp tục phát sóng không? Nếu câu trả lời là có, thì đây là một mô hình đáng để học hỏi. Nếu không, đây chỉ là một chiến dịch tiếp thị một lần.

Một câu hỏi khác cần đặt ra: mối quan hệ giữa MOJI và PBVSI, liên đoàn bóng chuyền quốc gia Indonesia, là gì? Tài liệu công bố không đề cập đến sự phối hợp này. Điều đó có thể có nghĩa là MOJI hành động độc lập, hoặc có sự chấp thuận ngầm. Đây là một câu hỏi về định vị quản trị đáng theo dõi, bởi vì một giải đấu sinh viên toàn quốc không thể tồn tại lâu dài mà không có sự công nhận của liên đoàn.

Góc nhìn phản trực giác

Có một góc nhìn phản trực giác mà tôi muốn đặt lên bàn. Chúng ta thường nghĩ rằng thể thao sinh viên là cấp thấp, là nơi để vận động viên trẻ tập luyện trước khi bước lên chuyên nghiệp. Nhưng nhìn vào bảng thưởng của Liga Voli Mahasiswa 2026, tôi thấy một điều khác: ban tổ chức đang định giá thể thao sinh viên thấp hơn giá trị thực của nó.

10 triệu Rupiah cho một chức vô địch quốc gia sinh viên. Đó là tất cả những gì họ nghĩ về giá trị của một danh hiệu. Nhưng nếu giải đấu này được phát trực tiếp trên Vidio, nếu nó có hàng chục nghìn người xem, nếu nó tạo ra những câu chuyện được chia sẻ trên mạng xã hội, thì giá trị thực của nó không nằm ở tiền thưởng. Nó nằm ở dữ liệu người xem. Và dữ liệu đó có giá trị hơn 10 triệu Rupiah rất nhiều.

Đây là điểm mù của thể thao sinh viên ở Đông Nam Á: chúng ta không định giá được giá trị thực của nó vì chúng ta không đo lường nó. Chúng ta không biết có bao nhiêu người sẽ xem một trận bóng chuyền giữa hai trường đại học. Chúng ta không biết sinh viên sẽ chia sẻ nó như thế nào. Chúng ta không biết nó có thể tạo ra bao nhiêu nhà tài trợ. Và vì không đo lường được, chúng ta định giá nó bằng con số nhỏ nhất có thể.

Điều này đúng ở Việt Nam không kém gì Indonesia. Giải bóng chuyền sinh viên Việt Nam, nếu có, thường chỉ được tổ chức ở quy mô nhỏ, không được phát sóng, không có nhà tài trợ lớn, và không được coi là một phần của hệ thống đào tạo tài năng. Chúng ta có một nền tảng truyền thông mạnh, có khán giả yêu bóng chuyền, có hàng trăm trường đại học. Nhưng chúng ta không có một giải đấu kết nối tất cả những thứ đó lại.

MOJI đang làm một cuộc thử nghiệm. Họ không cần phải trả nhiều tiền cho giải thưởng, vì họ biết giá trị thực nằm ở chỗ khác: ở khả năng chứng minh rằng thể thao sinh viên có thể bán được. Nếu họ chứng minh được điều đó, mô hình này sẽ lan rộng. Nếu không, các liên đoàn sẽ tiếp tục nói rằng thể thao sinh viên không có giá trị thương mại.

Kết luận

Nếu mô hình này thành công, nó sẽ thay đổi cách chúng ta nhìn về thể thao học đường ở Việt Nam. Không phải bằng tiền thưởng lớn hơn, mà bằng một câu hỏi đơn giản hơn: tại sao chúng ta không phát sóng các giải đấu sinh viên? Tại sao chúng ta không coi sân trường đại học là một sân khấu thể thao thực sự? Ở tuổi 60, tôi vẫn nghĩ mình là cô gái nhảy cẫng trên khán đài Lạch Tray. Và tôi tự hỏi: nếu MOJI có thể làm điều đó ở Indonesia, tại sao chúng ta không thể?